• Tue. Oct 27th, 2020

हिमालयन ट्रिबुन

चाखलाग्दा खबर, विश्लेषणात्मक बिचार

कर्मचारीतन्त्रमा ३६० डिग्रीको सुधारको खाँचो छ

ByHT

Sep 7, 2020
Spread the love

संजय प्रसाद पौडेल।

आज निजामती सेवा दिवस मुलुकभरि मनाईदै छ। २०१३ साल भाद्र २२ गते टंक प्रसाद आचार्यको सरकारले मुलुकभरका कर्मचारीहरुलाई व्यवस्थापन गर्न पहिलो पटक निजामती सेवा ऐन ल्याएका थिए।जनताले दु:ख गरेर आर्जन गरेको कमाईबाट तिरेको करले तलब थापेका निजामती कर्मचारीहरु उनै जनताप्रती जिम्मेवार र उत्तरदायी हुन सकेका छैनन। सबै उस्तै छन् भन्न खोजेको पनि होइन। अधिकृत वा सोभन्दा माथिल्लो पदमा सेवा अवधीभर रहेर एउटा छाप्रो पनि हाल्न नसकि भाडाको घरबाट लास उठने पनि छन्। निजि स्कुलमा पढाउन नसकेर रत्न राज्य , पद्मोदय तथा सामुदायिक विद्यालयमा छोराछोरी पढाउने पनि थुप्रै निजामती सेवक छन्। यसको अर्थ रत्नराज्य र पद्मोदय राम्रा स्कुल होइनन् भन्न खोजेको होईन। अर्को तिर आफ्नो तलब भन्दा तीन दोब्बर शुल्क लिने निजि र महँगा स्कुलमा पढाउनेहरु पनि निजामती सेवामा छन्। कार्यालय सहयोगी र सुख( सुब्बा, खरदार ) हरुले अकुत कमाएर तीन चारवटा घर बनाएर भाडा खाने पनि छन्। राज्यको कल्याणकारी कोषबाट देश विदेश घुम्ने र सेवासुविधा माथिको तर मार्ने पनि छन्। देशमा परेको विपद्, आगलागी , बाढी पहिरो र महामारीमा अहोरात्र खट्ने पनि छन् ।

निजामती सेवाको पद धेरैकालागि सेतो हात्ती भएको छ। निजामती सेवकहरुलाई जनता र राज्य प्रती जवाफदेहि र उत्तरदायी बनाउन सके यसको गरिमा अझै चुलिने थियो।

जर्मन समाजशास्त्री म्याक्स वेबर ( Economy and Society, Sociology of Religion, Politics as a vocation )जसलाई कर्मचारीतन्त्रका पिता भनिन्छ, उनले कर्मचारीतन्त्रका विशेषताका बारेमा लेखेका छन। उनले त कर्मचारीतन्त्रलाई लाल फित्ता साही( Red Tappism) समेत भनेका छन। जसले जे भने पनि कर्मचारीतन्त्रको बिकल्प छैन। तर कर्मचारीतन्त्रको कमजोरिहरुलाई सच्याएर भोलिका दिनमा यसलाई अझै प्रतिस्पर्धी र गुणात्मक बनाउन सकिन्छ। तर २०१३ सालमा संस्थागत रुपले खडा भएको नेपालको कर्मचारीतन्त्र त्यस दिशा तर्फ संखे किरा जस्तै अघि बढेको छ।  हाम्रो कर्मचारीतन्त्रका धेरै कमिकमजोरिहरु छन्।

कुनै पनि कामलाई भोलि भन्ने तर काम भने कहिलै नगर्ने अनि सेवाग्राहीलाई उम्केला भनेर ओगटेर राख्ने हाम्रो कर्मचारीतन्त्रको विशेषता रहि आएको छ। सेवाग्राहिलाई  कुनै ऐनकानुन बमोजिम काम नहुने भएता पनि स्पष्टरुपले काम हुन सक्दैन भनेर भन्न नसक्ने अनि उनिहरुलाई कार्यालय धाई राख्न बाध्य पार्ने परम्परा राम्रो निस्चयनै  होईन। यदि ऐन कानुन नमिलेको हो भने सेवाग्राहिलाई सम्झाई बुझाई पठाउने र बिकासकार्यकालागी बाधक सो ऐन हो भने सम्बन्धित निकाएमा लबिङ गर्ने परम्परा हाम्रो कर्मचारीतन्त्रमा छैन। जनतालाई डेलिभर गर्ने सेवाभन्दा उपल्लो तहको हाकिम तथा आफुलाई पाएक पर्ने ठाँउमा सरुवा गर्न दवाब सृजना गर्ने राजनीतिकर्मीको चाकरीमा लाग्नु हाम्रो कर्मचारीतन्त्रको अर्को दुर्भाग्य हो। आफुले चाहेको पद प्राप्त गर्न, देश विदेशमा राजदुत हुन दलका नेताहरुलाई नै गुट – उपगुटमा विभाजन गर्न सक्ने र आर्थिक व्यवस्थापन गर्न सक्ने खुबी भएको छन् हाम्रा निजामती सेवकहरु।

मान्छेको योग्यता पहिचान गरेर काम दिन नसक्ने, विश्व विद्यालयमा टप गरेकाहरुलाई सेवामा तान्न नसक्ने अर्को प्रबल कमजोरी हो हाम्रो कर्मचारीतन्त्रको। आज टपरहरु युरोप, अमेरिका लगाएतका मुलुकहरूमा पलाएन भएका छन्। बरु कुनै जोस जागर नभएकाहरु, प्राविधिक रुपमा कमजोर, एउटा ईमेल पनि पठाउन नजान्ने, घाम तापेर बस्ने, हाजिर गरेर टाप ठोक्ने अनि अन्तै अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा काम गरेर मोटो रकम थाप्ने निजामती सेवक पनि नभेटिएका होइनन् ।

पदमा हुँदा अकुत कमाउने, अनि कमाको लुकाउन  ज्वाइँ जेठानको खातामा पैसा लुकाउने, जेठि सासुको नाममा घर किन्ने आदि घटनाहरु पत्रपत्रिकामा पढिएकै हुन।

उच्च पदस्थ कर्मचारी एउटैले  सरकार, विदेशी आइएन्जीओ, र विदेशी दुताबासको खाताबाट तलब बुझ्ने गरेको समाचारहरु पढ्दा साह्रै नमजा लाग्छ।

निजामती सेवामा राजनीति हावी हुनु,फलानो मान्छे हाम्रो पाटिकाे हाे । हाम्रो काम गर्छ भन्ने परिपाटी हुनु राम्रो मान्छे भन्दा पनि हाम्रो मान्छे जस्तो संस्कारले घर गरेको छ।

राजधानी तथा सहर केन्द्रीकृत , दुर्गममा काम गर्न नरुचाउने छन् थुप्रै निजामती सेवकहरु। भोगविलासमा रमाउने सुविधाभोगी, जसको जौ खाने उसैको जुँगा मुड्ने, जनताले तिरेको करबाट तलव थाप्ने , अनेकौ सुविधा प्राप्त गर्ने अनि उनै जनताले उसलाई नमस्कार ठाेक्नु पर्ने,  शासक मान्नु पर्ने ढाेकामा घन्टौसम्म पर्खनु पर्ने, प्रशासनिक काम भन्दा राजनीतिक काम गर्न रुचाउने नेपालको कर्मचारीतन्त्रको विशेषता रहि आएको छ।

कर्मचारितन्त्रको विकल्प छैन। यसमा ३६० डिग्री को सुधारकाे खाचो छ। यसलाई जनमैत्री, प्रविधिमैत्री, प्रतिस्पर्धी, सेवामुखी र टपर (विश्वविद्यालय) तथा योग्यहरुको थलोको रुपमा विकशित गर्नु आजको आवश्यकता हो।

 

HT

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *