मोहनविक्रम सिंह ।
प्रत्येक साल माघ १० गतेदेखि १६ गतेसम्म शहीदसप्ताह मनाइन्छ । यहाँसम्म कि पञ्चायतकालमा पनि त्यसरी शहीद सप्ताह मनाउने गरिन्थ्यो । आफ्ना सिद्धान्त, उद्देश्य र आस्था वा शहीदका आदर्शबाट विचलत भएका व्यक्तिहरुले पनि शहीद सप्ताहमा शहीदप्रति श्रद्धा र सम्मान प्रकट गर्ने गर्दथे । तर के त्यो वास्तवमा शहीदप्रतिको श्रद्धाञ्जली नै हुन्छ वा …. ?
गंगालाल, शुक्रराज शास्त्री, दशरथ चन्द र धर्मभक्त निरङ्कुश राणाशासन विरुद्धको संघर्षमा शहीद भएका थिए । उनीहरुले लोकतन्त्रको लागि बलिदान दिएका थिए । तर पछि शहीदका आदर्शसित विश्वासघात गर्ने, लोकतन्त्रको हत्या गर्ने वा त्यसप्रकारका कारबाहीमा सहभागी हुने तत्वले पनि शहीद सत्ता मनाउने गरेका छन् । त्यो सिलसिला अहिले पनि चलिरहेको छ । त्यो शहीदप्रतिको सम्मान हो वा उनीहरुको अपमान ? टंकप्रसाद आचार्य बाहुन भएको हुनाले उनलाई मृत्युदण्ड नदिएर आजीवन कैदको सजाय दिइएको थियो । त्यसैले उनलाई ‘ज्यूँदो शहीद’ बताइन्छ । कतिपय विदेशी लेखकले उनलाई ‘ज्यूँदो शहीद’ बताएर किताव पनि लेखेका छन् । तर पछि उनले लोकतन्त्रको हत्या गर्ने राजा महेन्द्रको शाही कदमलाई साथ दिए । २००७ सालको परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धी संविधान सभाको चुनाव थियो । सार्वभौमसत्ता जनतामा हस्तान्तरण हुने र त्यसको परिणाम स्वरुप राजतन्त्रको पनि अन्त्य हुने आशंकाले राजा महेन्द्रले संविधानसभाको चुनाव हुन नदिने षडयन्त्र गर्न थालेका थिए । त्यो षडयन्त्रमा टंकप्रसाद आचार्य पनि सामेल भएका थिए र उनले संविधानसभाका विरुद्धको षडयन्त्रमा राजा महेन्द्रलाई साथ दिएका थिए । त्यसको बदलामा उनलाई प्रधानमन्त्री पनि बनाइएको थियो । त्यसरी यो बुझ्न गाह्रो पर्दैन कि प्रजातन्त्रका लागि लामो संघर्ष, त्याग र बलिदान गरेका एउटा अद्धितीय नेताले प्रधानमन्त्री पदको लागि आफ्ना व्यक्तिगत स्वार्थको लागि आफ्ना जीवनभरका आदर्शहरुबाट नै विचलन भएको थियो ।
टंकप्रसाद आचार्य र त्यो बेलाका प्रजा परिषदका कैयौँ नेताहरुले पनि शहीद सप्ताहको बेलामा भूगोलपार्कको परिक्रमा गरेर शहीदप्रति सम्मान प्रकट गर्ने गर्दथे । उनीहरुको शहीदप्रतिको त्यसप्रकारको सम्मान वा भूगोलपार्कको परिक्रमाको उल्लेख गर्दै काठमाण्डौँको भद्रगोल जेलमा छँदा मैले एउटा कविता लेखेको थिएँ ः
राम्रै भयो,
तिमी मरेर गयौ,
नत्र आज तिम्रो ज्यूँदो लासले
भूगोलपार्कको परिक्रमा गरिरहेको हुन्थ्यो कि ? (१६ माघ, २०२६, युग नृत्यबाट)
त्यसरी त्यो कविताले टंकप्रसाद आचार्यलाई एउटा ज्यूँदो शहीद होइन, ज्यूँजो लासका रुपमा नै चित्रण गरेको छ ।
टंकप्रसाद आचार्यले आफ्नो जीवनको लामो समय कालकोठरीमा बिताएका थिए । त्यसरी उनी नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नै वीरता, त्याग र बलिदानका मूर्त रुप थिए । तर उनले पनि राजा महेन्द्रको निरङ्कुश राजतन्त्र, तानाशाही पञ्चायती व्यवस्थाका अगाडि आत्मसमर्पण गरेका थिए र त्यसरी उनले स्वयम् आफ्नै गौरवपूर्ण इतिहासमा कालो दाग लगाएका थिए ।
टंकप्रसाद आचार्य प्रजा परिषदको अध्यक्ष र, त्यसकारण, गंगालाल, शुक्रराज शास्त्री, दशरथ चन्द र धर्मभक्त समेतका नेता थिए । तर उनको समेत त्यसप्रकारको पतन नेपालको राजनीतिक इतिहासको नै अत्यन्त ठूलो कलंक थियो । प्रजापरिषदका जीवित रहेका अन्य सबैजसो नेताहरुले पनि टंकप्रसादको अनुशरण गरेका थिए र पञ्चायती तानाशाही व्यवस्थामा सामेल भएका थिए ।
त्यहीप्रकारको कटु सत्यमाथि ध्यान दिएर नै मैले आफ्नो कवितामा लेखेको थिए :
रामै भयो,
तिमी मरेर गयौँ, …………….
टंकप्रसादले जुनप्रकारको उदाहरण प्रस्तुत गरे, त्यसमा उनी एक्ला छैनन् । नेपालको राजनीतिक इतिहासमा त्यसप्रकारका उदाहरणहरुको लामो सूची छ । डा. केआई सिङले पनि भैरहवा जेलमा र पछि सिंहदरबारमा विद्रोह गरेर उज्जवल र बीरतापूर्ण इतिहासको निर्माण गरेका थिए । तर उनले पनि पछि संविधानसभालाई रद्दीको टोकरीमा फालिदिनु पर्दछ भनेर राजा महेन्द्रको साथ दिन पुगे ।
तुल्सी गिरी र विश्वबन्धु थापाले पनि आफ्नै पार्टीसित गद्दारी गरेर निरङ्कुश राजतन्त्र र पञ्चायती तानाशाही व्यवस्थालाई समर्थन गर्न पुगेका थिए । पञ्चायती तानाशाही कालमा कम्युनिस्ट र काँग्रेसका हजारौँ नेता र कार्यकर्ता पञ्चायती व्यवस्थामा सामेल भएका थिए ।
सायद त्यो सिलसिला त्यहीँसम्म रोकिएको छैन । आफ्नो क्रान्तिकारी सिद्धान्त, उद्देश्य, आस्था वा देश र जनताको सेवा गर्ने प्रतिवद्धता प्रकट गरेका विभिन्न राजनीतिक पार्टी वा कार्यकर्ताहरुको स्वयम् आफ्नै आस्थाका विरुद्ध विचलन भएका उदाहरणहरु पाइन्छन् । त्यसप्रकारको विचलन किन हुन्छ ?
अहिले शहीद सप्ताहको अवसरमा शहीदप्रति श्रद्धाञ्जली र सम्मान प्रकट गर्ने बेलामा राजनीतिकहरूकर्मीको पतनको कारण के हो ? त्यो सम्पूर्ण समाज र देशको राजनीतिक चरित्रमा नै निहित छ वा केही राजनीतिक नेता वा कार्यकर्ताहरूको व्यक्तिगत कमजोरीका कारणले त्यस्तो हुने गरेको छ । त्यसबारे पनि गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । किनभने त्यो प्रश्न खाली इतिहासको प्रश्न मात्र नभएर भविष्यसित पनि सम्बन्धित छ । भविष्य भन्नुको अर्थ हो, त्यो प्रश्न सम्पूर्ण देश र जनताको भविष्यसित सम्बन्धित छ ।
भूपि शेरचनले आफ्नो कवितामा लेखेका छन् :
मरेर शहीद हुनेहरु
जिएर त हेर, जिउन झन् गाह्रो छ !!
त्यो कविताले गम्भीर अर्थ र महत्व राख्दछ । त्यो कविताले बताउँछ, शहीद हुनु भन्दा बाँच्नु झन् गाह्रो छ । त्यसको अर्थ यो हो, बाँचेर पनि आफ्ना सिद्धान्त, उद्देश्य र आस्थाहरुमा सधै दृढ रहनु झन् गाह्रो छ । टंकप्रसाद र उनका सहयोगीहरुको पतनका उदाहरणहरुबाट पनि त्यो कुरा प्रष्ट हुन्छ । टंकप्रसादलाई राणाशासनले मृत्युदण्ड दिएको भए उनी शहीद हुन्थे र नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नै उनको ठूलो इज्जत हुन्थ्यो । तर बाँचेर शहीदहरुको आदर्शलाई कायम राख्नु उनको लागि सम्भव भएन । त्यसरी आफ्ना आदर्शका लागि मरेर शहीद हुनु भन्दा जीवनभरि आफ्नो आस्था र शहीदको आदर्शलाई कायम राख्न कैयौँ गुणा बढी गाह्रो हुन्छ । त्यति महत्वपूर्ण कुरालाई भूपि शेरचनले दुई लाइनको कवितामा व्यक्त गरेका छन् ।
