हरिप्रसाद रिमाल ।
१.आज बिहान म कतै जान लम्कँदै थिएँ । एक जना सेतै दाह्रीजुँगा फुलेका तर हट्टाकठ्ठा बुढा नातिको झोला बोकेर उसलाई विद्यालय पुर्याउन जाँदै थिए । त्यो दृश्य देखेपछि मलाई केही महिनाअघि परलोक भएका मेरा साथीको सम्झना भयो । उनी मेरा मित्र थिए र थिए अत्यन्तै असल स्वभावका हकी व्यक्ति । देशविदेशका गरी उनले शिक्षाका धेरै उपाधि प्राप्त गरेका मात्र होइनन् उनी ज्ञानी पनि थिए । जीवन रमाइलो थियो । घरमा विवेकवती भार्या वा पति भएपछि र बिहान—बेलुका के खाउँ र के लाउँ भन्न्ो पिर नभएपछि नेपालीहरू आफूलाई भाग्यमानी ठान्छन् । यस परिप्रेक्षमा उनी भाग्यमानी थिए । उनका दुई भाइ छोरा छन् । ती दुबै यस विश्वका विकसित दुई देशमा बस्छन् र मोटो तलब डलरमा थाप्छन् । उनीहरूलाई त्यस्तो बनाउन उनले कम दुःख खपेका, सहेका होइनन् । उनी चाहन्थे उनका सन्तानहरू विकसित देशमा त बसुन् इच्छामुताविक । आखीरमा स्वदेशमै फर्केर आउन् र यस देशलाई र यस राष्ट्रका निवासीलाई माथि उठाउन केही देन दिउन् । उनी यो पनि चाहन्थे आफ्ना सन्तानहरू पूर्वीय संस्कृतिलाई माया गर्ने होउन्, खानपानमा युवावस्थामा अलिकति छाडा भएपनि कुलपरम्पराअनुरूपको धर्मकर्म भने न छाडुन् ।
२.तर विदेशमा रमाइरहेका उनका छोराहरूको स्वभावमा पाश्चात्य सभ्यता र संस्कृतिकै गाढा प्रभाव हुर्कँदै र फैलँदै गयो । उनीहरूको मति पिताको चाहना अनुरूपको भएन । उनीहरूमा आफ्नो राष्ट्रको मौलिक संस्कृति र सभ्यताप्रति वितृष्णा बढेको र पराइको प्रति अनुराग बढेको अनुभव भएपछि पिताचाहिं को मनमा गहिरो चोट पर्यो । विकसित देशमा पठाए के के न होला भनेर आफूले अनेकौं प्रयत्न गरेको र उनीहरूलाई विदेश पठाउन अतिकष्टपूर्वक अर्थको जोहो गर्नु परेको कुरा पनि उनले सम्झे । उनलाई ‘विकसित देशमा पठाएपछि सन्तानहरू बढी ज्ञानी होलान्, आधुनिक सभ्य दुनियाँको ज्ञान—विज्ञानले अझ विवेकी र जानिफकार बन्लान्’ भनी त्यस बेला आफूले गरेको विचार पनि गलत रहेछ कि भन्ने लाग्न थाल्यो ।
३.अब उनी आफ्ना प्राणतुल्य ती दुई पुत्रमा कसरी स्वदेशको सभ्यता र संस्कृतिप्रति आकर्षण बढाउने, कसरी हिन्दूधर्म र सभ्यताप्रति स्नेह जगाउने भन्ने चिन्ताले ग्रस्त हुँदै गए । चिन्तन गर्दै जाँदा उनको मनमा एक अक्किल फुर्यो । उनले हिन्दू धर्म, संस्कृति र नीतिशास्त्रका सारवान् ग्रन्थहरूबाट सार विषय झिकी एक ‘हितोपदेश’ बनाउने निधो गरे र ती ग्रन्थका राम्रा र हृदयग्राही उक्ति भएका श्लोकहरू छानी छानी एकत्रित गरे, तिनलाई बुृझेर पढे, मनन गरे र तिनको छोराहरूले बुझ्ने अङ्ग्रेजी भाषामा भावानुवाद गरी सानो तर सारवान् पुस्तक तयार गरे र छपाए पनि । अनि त्यस पुस्तकको लोकार्पण गर्नुभन्दा पहिले नै आफ्ना दुबै छोराहरूले पाउने गरी छिटो साधनद्वारा पठाए । छोराहरूकहाँ उक्त पुस्तक पुगेपछि उनले आफ्ना दुबै छोराहरूलाई विद्युतीय सञ्चार माध्यमबाट आफूले उक्त पुस्तक लेख्नुको उद्देश्य ‘आफ्नो राष्ट्रप्रति, आफ्नो मौलिक संस्कृति र सभ्यताप्रति, अति जीवनोपयोगी हिन्दू धर्म र सभ्यताप्रति माया र चासो जगाउनु र बढाउनु भएको ’ कुरा पनि राखे । त्यस बेला छोराहरूले नकारात्मक कुरा केही गरेनन् ।
४.त्यसपछि प्रत्येक पटक फोन गर्दा आफूले लेखिपठाएको पुस्तकको अध्ययन कति गरियो र त्यसको प्रभाव कस्तो पर्यो भनेर पनि सोध्ने गर्थे । तर दुबै छोराहरूले जागिर, कोर्षका किताब आदिका कारण उक्त पुस्तक पढ्न नभ्याएको कुरा भन्दै गए । यता उनका पिताको मनमा भने चिसो पस्न थाल्यो । छोराहरूलाई आफूले लेखेको पुस्तकको महत्व अवगत हुन नसकेको अनुभव हुन थाल्यो । उनी अब कसरी उनीहरूमा स्वराष्ट्र, धर्म, सभ्यता र संस्कृतिप्रति चेतना जगाउने भन्ने विषयले चिन्तित बन्दै गए । यत्तिकैमा एक दिन विश्वव्यापी कोरोनाले उनलाई पनि आक्रमण ग¥यो । जतिसुकै उपचारको प्रयास गरेपनि उनी यस दुनियाँमा रहन सकेनन् । उनको असामयिक निधन भयो ।
५.पिताको देहावसानको दुःखद र हृदयविदारक खबर सुन्ने बित्तिकै दुबै छोराहरू घर आए । बैधव्यको असह्य शोकसागरमा डुबेकी आमाका साथ उनीहरू पनि रोए । त्यसपछि चित्त बुझाउँदै गए । अब भने पिताको काजकिरिया जतिसक्यो चाँडो सिध्याउने धुनमा लागे उनीहरू र पुरोहितसङ्ग सल्लाह गरे । पुरोहितले पनि उनीहरूको आयश बुझे । धर्मशास्त्रका विधानभन्दा पनि मोटा जजमानको आशय अनुरूप गर्नमा कल्याण देखे पुरोहितले र पाँचै दिनमा शास्त्रविपरीत कामतमाम गरेर दक्षिणा—दान हात लगाई उनी विदा भए ।
६.आमाको हेरचाहको जिम्मा दिदी बहिनीलाई लगाएर उनीहरू कर्मक्षेत्र विदेशमा जान तयार भए । त्यसरी जानुभन्दा अघि उनीहरूले पिताको पुस्तक जताततै घरभरि असरट्ट परिरहेका देखेर तिनलाई तह लागाउने काम समेत तमाम गर्न चाहे । उनीहरूमा अचम्मको र हुनै नसक्ने सोच आयो । त्यो पुस्तक जहाँ छापिएको थियो, त्यही प्रेषले लिइदिन्छ कि भन्ने विचार गरी उनीहरू त्यो प्रेसमा पुगे । प्रेसमालिकलाई ‘ पिताले लेखेका किताब अब के काम ? तपाइँ लिइदिनुहुन्छ वा कवाडीलाई दिइपठाउँ?’ भनेर सोधे । प्रेस मालिकले अचम्म मान्दै भने ’हामीले किन लिने ? कवाडीलाई किन दिने ? बरु पुस्तकालयहरूलाई दिए हुन्न ? तपाइँका बुबाले त्यति दुःखसँग तयार गरेको त्यति महत्वपूर्ण किताब पनि त्यसो गर्नुहुन्छ ?’ भनेर सम्झाएपछि उनीहरूमध्ये दाइचाहिंले अलिकति सम्झे झै गरे । भाइचाहिं त चुपचाप नै थिए । आखिर किताब असरट्ट छोडेरै उनीहरू कर्म क्षेत्रमा गए । उनका पिताको चाहना र पुस्तक लेख्नुको ध्येय भने अधुरै रह्यो ।
७.म सोच्तछु—ती मैले अघि देखेका नातिको पुस्तक बोकेर उसलाई विद्यालय पुर्याउन हिडेका वृद्ध व्यक्तिको चाहना पनि अधुरो नै हुने छ । नातिले आज आफ्नो पुस्तकको बोझ बोकेर विद्यालय पुर्याउने हजुर बाप्रति कृतज्ञ बन्ने ज्ञान र चेतना दिने परिवेश यस देशमा बनेकै छैन । पाठ्यक्रमहरू विद्यार्थीहरूमा आफ्ना पिता, पुर्खाप्रति दायित्व जगाउने, कर्तव्यबोध गराउने खालका छँदै छैनन् ती त पाश्चात्य संस्कृति र सभ्यताको सिको गर्न सिकाउने खालका छन् , परिवेश पनि पाश्चात्य सभ्यता, संस्कृति र धर्मअनुरूपकै छ .
